- ایرانگردی, بومگردی, جاذبه های گردشگری

جشن های آغازتابستان در کاغذکنان

مراسم ایوخلو در روستای قوشه بلاغ کاغذکنان

کاغذکنان، اسم جدیدی نیست. هفت هشت قرن پیش که کاغذ درحکم کیمیا بود، در ایران، مرکزی به نام کاغذکنان وجود داشت که کاغذهای مرغوب تولید می کرد و در تولید فرهنگ و تمدن پیشرو بود. کاغذکنان به تبع همین قدمت وهمین اسم به قول امروزی ها “برند”ی است که معروف شدنش، نیاز به میلیاردها هزینه و تبلیغات ندارد. هرکس با شنیدن نام کاغذکنان، به یاد تولید کاغذ می افتد؛ همین نشانه، برای بیان قدمت تاریخی و فرهنگی بخش کاغذکنان کافی است. کاغذکنان، آخرین نطقه آذربایجان شرقی است یا به عبارت دیگر، اولین نقطه و مرکز فرهنگی وصل آذربایجان شرقی با مرکز کشوراست.
سه طرف کاغذکنان را رودخانه قزل اوزن احاطه کرده است؛ یک منطقه بکر وجذاب طبیعت گردی که از گذشته های دور، مرکز آیین ها و سنت های گوناگون بوده است. یکی از این سنتها که ریشه های اسطوره ای دارد درقالب مراسم پخت آش، در چند روستای کاغذکنان و خلخال به حیات خود ادامه می دهد. این مراسم در روستای قوشه بلاغ یا “قوشا بولاق” به نام مراسم سنتی “اویوخلو” و در شهر آقکند، مرکز بخش کاغذکنان به نام مراسم آش “توره داغی” برگزار می شود.

اویوخلو
اویوخلو نام کوهی ست در قلب کاغذکنان ودر نزدیکی های گوبک تپه(تپه مرکزی). درتورکی “گوبک” یعنی ناف، و شاید اسمش نیز بی مسما نیست؛ چرا که تقریبا در مرکز کاغذکنان قرارگرفته است.
هرسال اهالی روستای قوشه بلاغ در آخرین ماه بهار، قبل از آغاز فصل برداشت و تابستان، به صورت دسته جمعی به “اویوخلو” می روند و این رسم را سالیان دراز وشاید نیز قرنها حفظ کرده اند. اهالی روستا در آنجا گوسفند یا بزی را قربانی می کنند و از گوشت آن آبگوشت لذیذی می‌پزند که اسمش را گذاشته‌اند “اویوخلو شورباسی”. مابقی گوشت را در بین فقیران تقسیم می کنند. در این روز مردم لباس های نو می پوشند و از اول صبح، سر کار نمی روند. تعدادی از اهالی که به شهرهای دیگر مهارجت کرده اند نیز خود را به این مراسم می رسانند…
پس از خوردن آبگوشت، زنان و دختران دسته دسته برای زیارت قله اویوخلو روانه قله می شوند ودر آنجا فطیری را که به همین منظور پخته می شود به سنگ‌های اویوخلو می مالند و برای برآورده شدن آرزوهایشان آن را بین دیگران تقسیم می کنند و دعا می خوانند. سپس از قله پایین آمده و این بار نوبت پسرها و جوانان می شود که این کار را تکرار کنند. یک روز قبل از رفتن به اویوخلو، جارچی روستا بر بالای بام جار می کشد و مردم را به شرکت در این مراسم دعوت می کند. اگر کسی قبل از این مراسم کار چیدن علوفه را آغاز کند برای او خوش یمن نخواهد بود.
در روز اویوخلو، مردم کسب و کار خود را تعطیل می کنند. لباس نو می پوشند، یک نوع نان محلی به نام “فطیر” سنتی و نذری پخش می کنند. برای نیازمندان مستمری پخش می کنند. صعود به قلعه ی اویوخلو جهت زیارت و پخش فطیر و تشکر از نعمت های خداوند،
بستن پارچه نذری به پیر بوتاسی جهت بازگشایی بختشان تا مراسم سال آینده و شروع چیدن علفها به صورت نمادین توسط ریش سفید روستا از دیگر برنامه های جذاب این روز است که نسل به نسل انجام میشود.

فلسفه اویوخلو
به نظر می رسد که اویوخلو / اویوقلو به معنای مکان مقدس باشد. غیر از کوه اویوخلو ر قوشه بلاغ کاغذکنان، کوهی با این نام هم در آسیای میانه و هم در کشور ترکیه وجود دارد. در دین ابتدایی ترکان که به دین قام- شامان معروف است به روح کوه و روح درخت اعتقاد داشتند و به آن “تاو ازی/ داغ روحو” می گفته اند. در سیبری ترکانی وجود دارند که با نام خاقاس مشهورند آنان پایبند به دین قام هستند و آیینهای مخصوص کوه دارند که در زمان کمونیستهای شوروی زیارت کوه قدغن می شود. خاقاسها به این آئین (تاغ تایی) می گویند. در روستای قوشابولاق زنان به قصد برآورد شدن حاجاتشان تکه پارچه های رنگارنگ به بوته های بالای کوه می بندند و در سیبری ترکان خاقاس با رفتن به بلندترین کوه محل زندگیشان پارچه های رنگارنگ را به درخت(پای خازین ) می بندند و به روح طبیعت گوسفندی قربانی می کنند!
همان طور که مشخص است این اعتقاد نیاکان در کجا ریشه دارد. علاوه بر اینها در دین ابتدایی ترکان خدا در آسمان است و به آن(گوئ تانری/ خدای آسمان ) می گفتند در نوشته های چینی مکتوب خاقان ترکان(هونها ) به نام(هولوکو) آمده است که ترکان فرزندان مغرور خدای آسمان هستند و مثل چینی ها اعتقادی به تشریفات کاخ و دربار ندارند. بیهوده نیست که این آیین کهن هنوز هم در اکثر روستاهای کاغذکنان زنده است مثل زیارت کوه در روستای قوشابولاق, زیارت غار در احمد آباد گروس یا کوه و درخت در روستای دیز…. و در مدرنترین حالت ممکن زیارت امامزاده بالای کوه در روستای یانبلاق….

توره داغی
“توره داغی” هم نام کوه دیگری است. همچنان بر اساس اندیشه اسلامی، کوها ستون فقرات زمین هستند ومقدسند، و البته در بیشتر آیینهای آسمانی، کوهها مقدس شمرده می شدند “توره داغی” نیز کوه مقدسی است که به محل برگزاری آیینهای مذهبی و سنتی تبدیل شده است.
این کوه درمرکز بخش کاغدکنان که شهر آقکند در دامنه شمالی آن آرمیده است. “توره داغی” در میان اهالی آقکند از اهمیت و جایگاه خاص واساطیری برخوردار بوده است. برخی افسانه ها و باورهایی در میان اهالی در باره این کوه از قدیم وجود داشته وسینه به سینه نقل شده است. کفته می شود در زمان های گذشته به دلیل عبور جاده ابریشم از کنار این کوه سنگ درخشانی در بالای این کوه کار گذاشته شده بوده و با تابش نور در شب باعث هدایت کاروانها به سمت کاغذکنان می شده است. همچین گفته می شود این سنگ قیمتی طی سالهای گذشته مثل سایر آثار باستانی بخش کاغذکنان به سرقت رفته است به دلیل آتشفشانی بودن این کوه افسانه های زیادی درباره این کوه وجود دارد از جمله خوابیدن اژدها در زیر این کوه و چیزهای مشابه دیگر. توره داغی محل برگزاری مراسم و جشنهای خان های سعدلو در قرنهای گذشته بوده است.
از گذشته های دور بی آنکه کسی در پی کشف درستی و نادستی این نقل قول ها باشد، در توره داغی هر سال مراسم برگاز می شود که البته در یکی دو دهه اخیر از رسم افتاده وبد اما دوباره توسط جوانان منطقه احیا شده است.
این کوه از گذشته، مرکز توجهات بوده است. در ضلع شمال غرب این کوه روبه شهر آقکند یک جایگا ه غار مانندی وجود دارد که در زبان ترکی به آن چیراق قویان (جایگاه چراغ یا روشنایی) می گویند که اهالی هر ساله شب چهارشنه آخر سال درآن محل آتش روشن می کنند.
همچنان که کلمه توره یا تورن در فرهنگ لغت شاهمرسی به معنای رسم،قانون، مراسم و عدالت و…آمده، این کوه باردیگر به محل آئین سنتی و مذهبی پخت آش، یکی از آیین های قدیمی اهالی آقکند درآمده است.
در این مراسم یک نفر نذر یا نیت می کرده که در صورت برآورده شدن حاجاتشدر یک زمان مناسب در بالای کوه توره داغی آش(محلی) احسان نماید وکل هزینه اش به عهده شخص نذر کننده باشد. زمان مراسم را معمولا در نیمه دوم فصل بهار تعیین می کردن که همفصل کغاشت تمامشده بوده و هم فصل برداشت نرسیده بود. نذرکننده ها، تمامی طایفه وخویشاوندان و هم محله ای های خودشان را برای مراسم آش دعوت می کردند و این مراسم با شور و شوق فراوان در بالای کوه برگزار می شد.
در این مراسم، در بالای این کوه در کنارجایگاه غار مانند( چراغ قویان ) لابلای صخره ها یک درخت بنه(ساققیر آغاجی) هم وجود دارد که هر کسی هر نیت و آرزویی دردل دارد یک تیکه پارچه به شاخه های آن می بندد و به خدا می سپارد و آن درخت تنها همیشه پر است از پارچه های رنگارنگ و هر پارچه پر است از رازها و آرزوهای خوب و در دل مانده که شاید هیچ وقت آشکارا بازگو نشوند و شاید همان تک درخت است که از آنها خبر داشته باشد، و به خاطر همین است که طی سالیان دراز و با آن همه خشک سالی ها هنوز زنده است تا امیدی برای آرزوهای مردم آقکند باشد.
مراسم آش توره داغی آقکند در سال ۹۵ به صورت گروهی توسط جوانان علاقه مند به فرهنگ بومی خود احیا شد. در این مراسم برنامه هایم تنوعی همچون پذیرایی شرکت کنندگان با آش، موسیقی آذربایجانی، شعر خوانی، مسابقه طناب کشی و مسابقات نقاشی کودکان با موضوع آش تؤره داغی و مسابقه بادبادک پرانی به همراه جایزه وتقدیر از مسئولین وفعالان فرهنگی اجرا می شود.

تقدیر و تشکر:
از آقایان کهریز میران، قادر داودی و بهرنگ پویان که اطلاعات و عکس‌های این گزارش را در اختیار ماهنامه جاده های سبز قراردادند، سپاسگزاریم.

پی نوشت: این گزارش در شماره ۱۳۹ تیرماه ۱۳۹۶ در ماهنامه جاده های سبز منتشر شده است.

به اشتراک بگذارید

About یاشار محمدی

Read All Posts By یاشار محمدی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *